Nazewnictwo

Do połowy XIII w. pojawiło się zaledwie kilka dokumentów, w których występują nazwy własne z tego terenu (m.in. Brzeg, Grodków, Michałów). Więcej wiadomości pochodzi dopiero z czasów, gdy lewobrzeżny obszar Ziemi Brzeskiej znalazł się pod wpływem silnej kultury zachodniej.

W owych czasach urzędnicy książęcy oraz duchowieństwo to najczęściej Niemcy posługujący się w piśmie łaciną. Z tego powodu mamy dwa sposoby zapisywania nazw miejscowości: albo niemiecki zapis nazw używanych przez miejscową ludność, albo dosłowne tłumaczenie nazwy na łacinę. Najlepszym przykładem jest Brzeg. W pierwszych dokumentach (1234, 1235) jest wymieniany jako: Visokebreg, Wissoke brzegh lub Alta ripa ewentualnie civitas in alta ripa – co znaczy po łacinie miasto na wysokim brzegu. W ten sposób była nazywana część miejscowości na lewym brzegu i większość na prawym – słowiańska nazwa była zapisywana w niemieckiej pisowni lub po łacinie (bo tylko tak wówczas umiano).

Część nazw słowiańskich znamy z dokumentu "Liber fundationis" z ok. 1300 r. gdzie wiele miejscowości odnotowano w dwóch wersjach językowych. O ile taki dwujęzyczny zwyczaj zachował się w powiatach namysłowskim czy opolskim jeszcze długo, to na Ziemi Brzeskiej i Ziemi Grodkowskiej następne dokumenty nie zawierają już nazw podwójnych, i niemal we wszystkich przypadkach pozostały werjse germańskie.

Przykłady nazw słowiańskich: Cheplowode, Dobrin, Katendorf, Kucznie, Kolno, Lubis, Mankoschicz, Michalowicz, Rogaliti, Raskowicz, Riebienick, Kolno, Stobrow, Schildilwicz, Tarnowicz, Breg, Bresina, Jankowice, Jassona, Coppan, Lewin, Lukowicz, Malowice, Pambice, Pogrell, Prandoczin, Pamrbowice, Swanowicz.
Przykłady nazw tłumaczonych na łacinę: villa Scriptoris, villa Bertholdi, villa Bregensis, villa Bohemorum, villa Gerhardi.
Część miejscowości została założona dopiero przez przybyszów niemieckich, bądź została przez nich szybko zdominowana i nazwy te mają od pierwszych zapisków niemieckie brzmienie.
Przykłady nazw od początku niemieckich: Berhusen, Jonsdorf, Neuwendorf, Schonynwelt, Taschenberg, Jegersdorf, Grunow.
Od średniowiecza aż do XVIII wieku nazwy przechodziły powolną ewolucję, zmiany polegały na upraszczaniu zapisu, przystosowaniu do niemieckiej ortografii i fleksji. Zmiany te objęły większość wsi lewobrzeżnych. Na prawy brzegu Odry polskie nazwy były mniej podatne na zmiany rdzenia, choć oczywiście wszystkie końcówki dostosowano do wymogów ortografii niemieckiej.

W XVIII w., po zajęciu Śląska przez Prusy (1741), zwłaszcza w okresie akcji kolonizacyjnej, kilkanaście mniejszych osad otrzymało nazwy niejako narzucone przez administrację, czy też nowych właścicieli. Troszkę to urozmaiciło nazewnictwo na terenach prawobrzeżnych, gdyż nowe nazwy były wyraźnie inne, powstały we współczesnym niemieckim języku literackim.
Powstały wtedy: Neu Limburg, Neue Welt, Ablage, Piastenthal, Teichelberg, Goldne Gans, Charlottenrode, Louisenthal, Luisenfeld.
W przeciwieństwie do regionów Górnego Śląska, tu nowe nazwy otrzymywały tylko osady nowe, nie zmieniano nazw starych wsi.

XX w. Wielkie zmiany zaszły w połowie XX w. Rozpoczęło się od zmian w l. 1936-1938 r. kiedy to za rządów faszystów na całym Śląsku masowo zmieniano wszelkie nazwy słowiańskie. Nie ominęło to Czepielowic, które w 1938 przemianowano z Tschöplowitz na Gerlachshein oraz Leśnej Wody, którą przemianowano z Smortawe na Waldwasser i Książkowic, które przemianowano z Bukowegrund na Buchengrund. Ponadto w latach 30. dokonano kilkunastu zmian kosmetycznych w ortografii.

Polonizacja. Następne wielkie zmiany wprowadziła administracja polska w latach 1946 - 1950. Oficjalnym powodem było przywracanie starych nazw słowiańskicha prawdziwym nadrzędnym celem była likwidacja wszelkich œladów historii niemieckiej. Przeprowadzono to na trzy sposoby.

W razie znalezienia słowiańskiego rdzenia spolonizowano go dodając sztampowo końcówkę -wice, przez co nazwy straciły barwę, niepowtarzalność i śląski charakter.
Przykłady przywrócenia nazw słowiańskich: Czepielowice, Lubsza, Rogalice, Stobrawa, Szydłowice, Tarnowiec, Brzezina, Pogorzela, Jasiona.
Częœć nazw pierwotnie niemieckich (np. wsi założonych w XIII w. i XVIII w.) przetłumaczono dosłownie na polski (na zasadzie kalki językowej). W ten sposób nazwa zachowała pierwotne znaczenie (np. Schreiben-dorf = wieœ pisarza = Pisarzowice), choć zupełnie zmieniła brzmienie.
Przykłady nazw przetłumaczonych z niemieckiego dosłownie: Leśna Woda, Nowy Świat, Odłogi, Pisarzowice, Czeska Wieś, Ptakowice, Zięlęcice.
Kolejny sposób, stosowany wtedy, gdy nazwa miała niemieckie pochodzenie, to wymyœlanie nazwy na poczekaniu, zupełnie dowolnej i zupełnie oderwanej od tradycji lokalnej.
Nazwy wymyślone: Przylesie, Książkowice, Obórki, Żłobizna, Małujowice, Młodoszowice, Gierszowice, Myśliborzyce, Skarbimierz.
Formalny proces zmiany nazw miejscowości rozpoczął się 7 maja 1946 r, (zarządzeniem ministra ustalono nazwy dla Brzegu i Grodkowa). Na Ziemi Brzeskiej większość nazw miejscowoœci była ustalona do końca 1947 roku. Dokładniej ten proces opisany jest w następnym artykule. .

W rozdziale „ABC...” - przy opisie każdej wsi - pokazano ewolucję nazewnictwa miejscowości. Pierwsza nazwa, to używana obecnie. W następnej linijce, po dacie pierwszej wzmianki w dokumentach, następują nazwy:
  • śr. – czyli ze średniowiecza i początków ery nowożytnej (wiek: XIII-XVI),
  • 1300 – z niedatowanego dokumentu Liber fundationis biskupstwa wrocławskiego (z około 1300 r.)
  • 1340 – ze spisu sporządzonego po sprzedaży Ziemi Grodkowskiej na rzecz biskupstwa
  • 1736. – z mapy wydanej w okresie panowania austraickiego,
  • 1936. – z okresu międzywojennego.
  • Pozwala to prześledzić ewolucję nazewnictwa, chociaż są to jedynie nazwy urzędowe (z przekazów pisanych), co nie oznacza, że w mowie potocznej nie były używane inne.

    Analogiczne zestawienie wszystkich miejscowości przygotowano na stronie pt. Słowniczek historyczny.


    Charakterystyczną cechą tej ziemi jest bardzo ubogie słownictwo topograficzne.  W powszechnych użyciu, poza nazwami miejscowości, są jedynie nazwy największych rzek: Odry, Nysy, Stobrawy. Nazwy mniejszych rzek: np. Smortawy, Śmieszki są używane częściej przez turystów niż przez miejscowych. Niektóre określenia stworzone przez krajoznawców, bądź odkryte przez historyków (np. Wzgórze Szubieniczne, Winna Góra, Las Ryczyński, Kolno, Czerwony Dwór, Wzgórze Wronie) pozostają w mało popularnych opracowaniach, natomiast przez miejscową ludność są zupełnie nieznane. Do nielicznych nazw własnych używanych przez mieszkańców (i przez nich stworzonych!) należą nazwy stawów – miejsca wypoczynku. Są to Trzeci Staw, Babi Loch, Kamienny Staw, Judengrab (lub Judengraben). Ostatnia nazwa jest chyba jedyną, która oparła się polonizacji i przetrwała w wersji niemieckiej do naszych czasów, aczkolwiek jedynie w mowie potocznej. Wszystkie rodzaje nazw są w maksymalnym stopniu  wykorzystywane w niniejszym przewodniku, (co nie zawsze musi oznaczać, że są powszechnie znane).

    Następne strony rozdziału: